Groot schrijver Cees Nooteboom is niet meer
11 februari 2026 blijkt aan het begin van de avond een dag van grote treurigheid. Voor mij althans.
Ooit kocht ik in Leeuwarden, toen ik er nog niet lang woonde, 1994, bij reisboekenwinkel De Zwerver (ja die zat nog lang niet in Groningen) De Omweg naar Santiago van Cees Nooteboom.
Ik pakte het er net weer even terug bij.
Want Cees Nooteboom is niet meer.
92. Een mooie leeftijd, zeg je dan.
Het boek De Omweg naar Santiago was toen al in z’n negende druk terwijl het pas in 1992 in eerste druk verscheen.
En gisteravond las ik net een laatste stukje tekst van hem in een bloemlezing Reisverhalen Spanje. Nooteboom eindigde in die tekst ermee dat hij op zijn geliefde Menorca (eiland, de naam noemde hij nooit) ‘s ochtends om 6 uur in de tuin ziet hoe Orion aan de hemel verschijnt, met boog, pijlen en hond, als jager van de winternacht.
Een icoon, het boek, voor mij. En de schrijver nog meer.
Meerdere boeken van hem volgden daarna de weg naar de boekenplank hier. Het hadden er nog veel meer kunnen zijn, maar de beurs is niet oneindig gevuld helaas. Evengoed. Ik had het ook bij de Omweg naar Santiago kunnen laten.
Want Spanje-gangers zijn we misschien deels wel door Nootebooms boek geworden. De Omweg ging vele malen mee in de reisbibliotheek voor onderweg. Nadat na lange tijd ik voor ‘t eerst de laatste pagina van die 420 had omgeslagen, begon ik direct het moment erna weer bij pagina 1. Want hoe kon ik ooit nog de dag eindigen zonder daarin te lezen?
Als redacteur voor een landelijk wandelblad hadden we eens het thema Schrijvers achterna, voor mij geen vraag, dat werd Cees Nooteboom en De Omweg.
De neerslag van vele reizen van Nooteboom door zijn Spanje. En als je Cees Nooteboom zegt, zeg je filosofie, kunst, poëzie, geschiedenis, beleving, in zijn geheel eigen stijl in woorden en zinnen gevat. Nooit kort van stuk, liever lang. De prachtige beschrijving van Spaanse schilderijen en schilders, vooral uit de 16e en 17e eeuw. Magnifiek omschreven, adembenemend. Enkele Spaanse kunstschilders heb ik pas door Nooteboom ontdekt, terwijl ik toch ooit de kunstacademie heb afgerond en die wereld eigenlijk en gelukkig nooit echt losgelaten heb.
De illustratie op de cover van de Omweg naar Santiago, ‘La Bestia que sube de la tierra’ (latijn: ubi bestia ascendet de terra) uit de Beato de Liébana van Fernando I y Sancha. En laten we nu vanwege het thema Schrijvers achterna onze zinnen gezet hebben op een gebergte nabij Zuid-Gallicië / grens Castilië-León, Zamora. Rechtstreeks uitgekozen uit de Omweg van Nooteboom: op naar Santiago de Peñalba.
Ik zoek het toeval en het vindt me altijd
Nooteboom (p276): “Ik heb nooit licht gereisd, altijd sleep ik boeken mee, en gaandeweg worden het er meer. Rare boeken (rare books) kan ik niet weerstaan. In León kocht ik een klein boekje, Valle del Silencio, gekocht op de straatmarkt. Ik zoek het toeval en het vindt me altijd. In het gebied waar ik doorheen trek (en waar ik zonder dat boekje blind doorheen getrokken zou zijn), moet een vallei liggen van uitzonderlijke schoonheid, met een moeilijk begaanbaar traject dat naar een ‘Middeleeuws’ dorp leidt, waar een ongeschonden mozarabische kerk staat uit de vroege tiende eeuw. In de groene Michelin van Spanje staat er niets over, de Michelinkaart heeft zelfs die weg niet, op een andere landkaart staat een minimaal gekraste lijn met aan het eind de plaatsnaam, Santiago de Peñalba. Daar moet die weg, of wat het ook is, wel ophouden, het plaatsje ligt in een kring waar verschillende sierra’s naar toe wijzen, de Sierra del Teleno, de Sierra de la Cabrera Baja, de Sierra del Eje, de top van de Guiana.”
En daar gingen wij toen heen. Het artikel verscheen over zo’n vier pagina’s in het wandeltijdschrift, met foto’s van onze hand. Adembenemende tocht geweest, met De Omweg in de hand erbij steeds. Al was het maar de lange, slingerende smalle asfaltweg naar omhoog, waar een auto breed de max was. Gelukkig geen tegenligger gehad omhoog en ook niet terug later. Spanje is heel goed in dat soort weggetjes in haar vele berggebieden.
Voetstap zegt mijn voetstap
Ik ga het eerder gemaakte artikel niet hier integraal opnemen, wel als download hieronder voor de lezer. En wel een indruk daarvan hieronder bijgevoegd om een beeld te geven.
Mijn De Omweg zit vol geeltjes, boekenleggers, onderstreepte passages en knipsels. Het boek heeft er wel te lijden van. Maar heel fijn dat ik daar nu weer in kan duiken, genieten, direct weer. Misschien start ik wel weer op pagina 1, ik weet het haast zeker, ookal heb ik nog enkele meters ongelezen boeken in de wachtrij staan, helaas.
Hier dan wel een scan van het artikel zelf, integraal, uit 2005 in pdf:
BZZLLETIN 168 september 1989, Zomergasten
Nu ik in de boekenkast omneus weet ik direct een BZZLLETIN uit 1989 op te diepen, een special over Cees Nooteboom. Toen had hij De Omweg nog niet geschreven, maar was vooral bekend geworden vanwege zijn Rituelen, een roman die dan ook de nodige aandacht krijgt. Toen al ging het bij Nooteboom om de dingen die ik boven noemde, poëzie, tijd, existensialisme in wezen ook, in ieder geval in het artikel zeker, filosofische begrippen en kaders.
Ook een artikel van Conny Palmen in dat nummer uit 1989. Ik zag in mijn De Omweg, achterin, een gevouwen artikel uit de VPRO-gids over een aflevering van Zomergasten, waar Nooteboom te gast was van … diezelfde Conny Palmen als ontvangende interviewster. Hij is haar eerste Zomergast die zomer. Zijn keuzefilm op die late avond is Casanova.
Maar mooi. Ik ga die BZZLLETIN lezen nu, ookal doet het tijdschrift uit 1989 erg ouderwetsch aan met z’n beroerd gedrukte zwartwit-foto’s en gezette letters, de computer was maar net ingetreden in de wereld van drukwerk, of nog net niet, een beetje misschien, zo ouderwetsch al weer … En nog eerder, ik ga die Zomergasten terugkijken, het jaartal zie ik zo niet, maar mogelijk is het in 2005.
Denken, schrijven, lezen, genieten
Behalve dat Cees Nooteboom ons vooral bezield en begeesterd rondleidde en zal rondleiden in Spanje, was hij misschien ook aanleiding tot het denken, of beter, om weer terug te grijpen op m’n klassieke opleiding, het gymnasium met Latijn en Grieks, die laatste voor mij slechts een of twee jaartjes, omdat ik de bèta-kant ging doen. Daar lazen we al de brieven van Seneca en werden zo ingeleid in een filosofische wereld van die tijd (eerste eeuw n.C). Seneca, een meester van de Stoa, een filosofische richting die vooral ratio, soberheid en rust als remedie voor de onrust van die tijden uitdroeg. Het Stoïcisme begint als denkstroming wel veel eerder, met oude Griekse denkers, denk aan zo’n vierhonderd jaar v.C. Maar de Romeinse zijn uiteindelijk bekend geworden omdat van hen de geschriften of optekening zijn bewaard gebleven, van de Griekse veel minder.
Maar Seneca werd me al rond m’n veertiende aangedragen door niemand minder dan m’n oude leraar Latijn, Harry Lenferink, meneer Lenferink voor ons uiteraard. Afkomstig van Tubbergen, maar neergestreken in Apeldoorn, en leraar in Deventer aan het Geert Groote College. Het GGC was van oorsprong van de Karmelieten, onder wie Pater Meegens die m’n eerste jaars klassendecaan was. Het GGC, waar ikzelf en een deel van mijn familie als jongere zijn ‘opgevoed’. Helaas veel te vroeg overleden, meneer Lenferink, een van de weinige leraren van de middelbare school, die ik nu nog koester voor wat die ons meegegeven heeft, als mens en als leraar Latijn. In ieder geval is dat wat hij meegaf, bij mij nooit verdwenen en dat heeft me veel geholpen de wereld beter te begrijpen.
En wat er in de katholieke kathedralen en kloosters aan muziek, beeldende kunst, bibliotheken en denkwerk als schatten liggen, staan en hangen te wachten om gezien en doorgrond te worden. Mijn liefde en levensgenoot en ikzelf hebben beide kunstakademie gedaan, groot geluk dat mijn lief verder kon in de operawereld en die van theater, waardoor ook ik daar nog wat actief in bij kon dragen. Daarnaast zijn er weinig opera’s die ik niet bezocht heb in die tijd, en hij ook, maar dan vanaf het achterdoek. Die opleiding en leefwerelden sluiten nauw aan bij het schrijf- en denkwerk van Nooteboom.
Fascinerend, boeiend, niet meer loslatend die hele cultuur-wereld. Uiteindelijk ging ik me veel later pas weer en via via interesseren voor filosofie. En dus kwam ook daar Cees Nooteboom weer, zo van, oh ja, dat is ook zo, dit is het juiste spoor voor mij, hoe heb ik dat kunnen vergeten. In mijn vele jaren van redactiewerk, schrijven van artikelen voor het, toch wel vrij bijzondere, wandelblad Op Lemen Voeten, wist ik te starten met … schrijven. De School voor Journalistiek in Utrecht, een jaartraject van basis en vervolg tot reportages schrijven, heeft me daarin ook verder geholpen.
U begrijpt, beste lezer, dat Cees Nooteboom me helemaal op het juiste pad terug heeft gekregen, samen met wat andere omstandigheden. Back home, dat is het wel. Landen, dat is Nooteboom voor mij.
Nooteboom is er niet meer, lijfelijk, maar ‘zielig’ en geestig’? Dat zeer zeker wel, is hij aanwezig en misschien juist nu weer meer dan hiervoor. Hij zal nog lang aanwezig blijven, er komt alleen weinig meer bij. Hij heeft echter een enorm oeuvre nagelaten en daar kun je je hart in ophalen. Altijd opvallend geweest dat in Nederland kennelijk toch weinig echte enthousiasten te vinden zijn over Nooteboom. Ja, hij heeft alle prijzen hier ontvangen die er te ontvangen zijn. Maar in het buitenland, als Spanje, Duitsland en Engeland, daar wordt hij als virtuoos schrijver op handen gedragen. Misschien is zijn schrijven wel meer ‘Europees’, dan voor Nederland, als herkenning dan. Misschien is Nederland wel te klein, en te kleinzielig, voor Nooteboom. Toch is hij, zegt ie, altijd Nederlander geweest, lokaal woonde hij al decennia in Spanje op z’n geliefde Menorca (als hij daar tenminste was).
Heerlijke gedachte, ik ga Cees Nooteboom weer oppakken en genieten. En zelf aan het werk, met kunst en cultuur, cultuurhistorie, schrijven, fotografie. Inspiratie te over. Aan het werk.
Gerelateerde Afbeeldingen:
